19 آبان سال روز اعدام دکتر حسین فاطمی

من از مرگ ابايي ندارم. آن هم، چنين مرگ پرافتخاري. من مي ميرم که نسل جوان ايران از مرگ من عبرتي گرفته و با خون خود از وطنش دفاع کرده و نگذارند جاسوسان اجنبي به اين کشور حکومت کنند.» اين آخرين جملات مردي بود که با بدني تب آلود در هنگامي که از درد به خود مي پيچيد قبل از اعدام براي افسران و نظاميان حاضر در مراسم اعدام خود سخنراني ميکرد. نوزدهم آبان ماه درست پنجاه و سه سال تمام از درگذشت دکتر حسين فاطمي در پي کودتاي بيست و هشت مرداد سال 1332 ميگذرد. سيد حسين فاطمي آخرين فرزند يک روحاني برجسته نائيني بود که در نيم روز عاشورا در سال 1296 شمسي در اين شهر متولد شد و از همين روي او را «حسين» ناميدند. پدر فاطمي که تحصيل کرده سامرا و اصفهان بود از سوي مظفرالدين شاه ملقب به «سيف العلما» شده بود. پس از اتمام تحصيلات ابتدايي 

آبان 1333؛ سالروز اعدام دكتر حسین فاطمی

فاطمی پس از تشكیل جبهه ملی تمام تلاش خود را بر سرشكل گیری جبهه ملی گذاشت و پس از آن كه انتخابات دوره شانزدهم تهران به دلیل رسوایی بیش از حد باطل اعلام شد به عنوان یكی از نمایندگان جبهه ملی به همراه دكتر مصدق كه رای اول تهران را به خود اختصاص داده بود، وارد مجلس شد...

تاکنون تفاسیر مختلفی از علل قیام عاشورا ارائه گردیده اما این‌که از منظر روایت سنتی، امام حسین چونان امامی معصوم تقدیر تاریخی و طراحی الهی را برای ستیز با ظالم متحقق ساخت؛ یا به قرائتی که دکتر علی شریعتی نماینده‌ی مشهور آن است، حسین به‌مثابه‌ی روشنفکری متعهد و مسئول و برای آگاهی‌بخشی، جان در کف گرفت و با خون خویش و شهادت، ستم مسلط را رسوا ساخت؛ یا به روایتی که آیت‌الله صالحی نجف‌آبادی سخنگوی برجسته‌ی آن است و امام حسین را در پی تصاحب حاکمیت توصیف می‌کند؛ و یا در تفسیری متفاوت توسط برخی نواندیشان دینی (ازجمله دکتر حبیب‌الله پیمان) که بر این باورند حسین بن علی در موقعیت کربلا، و در سفری اصلاحی، ناگزیر در موقعیتی قرار گرفت که یا باید تسلیم می‌شد، یا باید از راه خود بازمی‌گشت، و یا باید با مانع و ظالم به ستیز می‌پرداخت؛ یا حتی اگر در قرائتی ویژه، حسین، سیاوش ایرانی دانسته شود؛ و یا از زاویه‌ای برون دینی، چنان‌که گاندی یا خسرو گلسرخی به ستایش وی برمی‌خیزند؛ همه و همه تغییری در این محتوا ایجاد نمی‌کند که او حرکتی اصلاحی را کلید زده بود؛ منتقد وضع مستقر بود؛ کیفیتی دیگر و زندگی مطلوب را می‌جست؛ هدف خویش را مجدانه پی گرفته بود؛ و آمر به معروف و ناهی از منکر محسوب می‌شد..

عالمان ساکت در زمان امام حسین(ع) که حکومت اموی برای خرید آنان بودجه ای ویژه در نظر گرفته بود،اگر در موردی با عالمی به معامله نمی رسید، حداقل تلاش می کرد تا خریدار «سکوت» وی شود. در این بازار مکاره، و در این فضای آلوده، امام حسین، به تشریح وضعیت این گروه از «عالمان خاموش» می پردازد.

سالار شهیدان امام حسین (ع) در خطبه ای، در جمع یارانش، در سرزمین منی، به نقد عملکرد «عالمان خاموش» می‌پردازد.

تاریخ ایراد این خطبه، سال ۵۸ هجری قمری، یعنی دو سال قبل از حادثه عاشورا ست. این خطبه در فضایی ایراد شده است که پس از پیامبر (ص)، راویان حدیث و ناقلان اخبار، به عنوان «عالمان دین» جایگاه ویژه ای پیدا کرده بودند. نقل اخبار پیامبر توسط آنان، به آنان موقعیت و منزلت مخصوصی داده بود. حتا در بازار تجارت، می توانستند با جعل حدیثی در مورد «پیاز مکه» به کمک پیاز فروشان شهر بروند. حاکمان نیز برای اثبات حقانیت و مشروعیت خویش به سراغ آنان می رفتند تا با «جعل حدیث» برای خویش مشروعیتی دست و پا کنند. هر کدام از این عالمان، قیمتی داشتند و هر جعل حدیث نیز قیمتی. همه چیز در حال معامله شدن بود. برخی به قیمت «زر» دانش و منزلت خویش را در خدمت «تزویر» قرار می دادند و برخی دیگر نیز از ترس «زور». عالمان راستینی که اهل معامله نبودند و ابوذرگونه تبعید ربذه را بر سکوت و خموشی ترجیح می داند، بسیار اندک بودند.

حکومت اموی که برای خرید آنان بودجه ای ویژه در نظر گرفته بود، اگر در موردی با عالمی به معامله نمی رسید، حداقل تلاش می کرد تا خریدار «سکوت» وی شود. در این بازار مکاره، و در این فضای آلوده، امام حسین، به تشریح وضعیت این گروه از «عالمان خاموش» می پردازد.

(این حدیث مشتمل بر سه بخش است و به طرق گوناگونی روایت شده است. بخش اول آن در فضایل علی (ع) و بخش دوم در دعوت به امر به معروف و نهی از منکر و اهمیت این فریضه می باشد. بخش سوم، در نکوهش عالمان خاموش است. مطلب این نوشتار مربوط به بخش سوم حدیث می باشد: تحف العقول:۲۳۷).

در این گفتار تاریخی، امام، در ابتدا «ویژگی های این عالمان خاموش و ساکت» را معرفی می کند تا چهره آنان را برای مخاطبین روشن سازد (بخش اول). سپس به «انگیزه شناسی رفتار این عالمان» می پردازد (بخش دوم). آنگاه، «نتایج زیانبار سکوت این عالمان» را توضیح می دهد (بخش سوم). در پایان، امام، با تشریح اهداف خویش، «انگیزه های خویش و هدفش از انتقاد به این عالمان» را بیان می کند (بخش چهارم).

۱٫ ویژگی های این گروه از عالمان

امام، در ابتدا به معرفی این عالمان خاموش و ساکت می پردازد. در ابتدا «ویژگی های ظاهری آنان» و سپس منزلت و «جایگاه اجتماعی آنان» را بیان می کند. آنگاه به ویژگی «کارکرد منفی اجتماعی آنان» پرداخته و شمه ای از امتیازطلبی و «پرتوقعی آنان» را توضیح می دهد.

۱/ ویژگی هایی ظاهری آنان از دید مردم:

* اشتهار به دانشمند بودن. (بِالْعِلْمِ مَشهُورةٌ)

* به نیکی یاد شدن. (وبالخیر مَذکورةٌ)

* معروف بودن به اندرزگویی و نصیحت کردن. (وَبالنَّصِیحَةِ مَعْرُوفَةٌ)

* به خاطر خدا در دل مردم هیبت و شکوه پیدا کردن. (وَبِاللّه فى انْفُس النّاس مَهابَة)

۲/ مزایای جایگاه اجتماعی آنان:

* بیم و هراس قدرتمندان از آنان. (یَهابُکُم الشَّریفُ)

* احترام گزاردن ضعیفان به آنان. (وَیُکْرِمُکُمُ الضَّعیفُ)

* مریدان، آنان را بر خود برتری داده و از امکاناتی که از خویش دریغ داشته به آن عالمان ارزانی داشته اند، در حالیکه این عالمان هیچ فضیلت و هیچ برتری و هیچ سلطه ای بر دیگران ندارند. (یُؤْثِرُکُمْ مَنْ لا فَضْلَ لَکُمْ عَلَیْهِ وَلا یَدَ لَکُمْ عِنْدَهُ)

* نیازمندان محروم از دستیابی به امکانات، آنان را واسطه برآورده شدن نیازهای خویش قرار می دهند. (تُشَفَّعُونَ فِى الْحَوائِج اِذَا اَمْتُنِعَتْ مِنْ طُلاّبِها)

* راه رفتن در کوچه و خیایان با هیبت و شکوه پادشاهان و بزرگان.

(تَمْشُونَ فِى الطَّریقِ بَهَیْبَةِ الْمُلُوکِ وَکَرامَةِ الاَکابِرِ)

۳/ کارکرد منفی آنان در جامعه:

* به خاطر خدا مورد احترام و تکریم دیگران هستند، ولی خود آنان،......

 امروزه بر غربت و مظلومیت حسین

و

عاشورا بیشتر باید گریست

دویست سال قبل در ۲۰ مهرماه ۱۱۹۲ ایران مجبور به امضاء معاهده گلستان با روسیه تزاری شد. این معاهده که پس از نزدیک به ۹ سال جنگ بین دو کشور در منطقه قفقاز با وساطت سفیر انگلیس در تهران (سر گور اوزلی) تنظیم گردید شامل ۱۱ ماده بود که اساسا به ضرر طرف شکست خورده و به نفع طرف پیروز نگاشته شد. این معاهده سبب شد با اینکه روسها در شرایط سخت جنگی با قوای ناپلئون بودند نه تنها از گرفتاری ایران آسوده شوند بلکه سرزمین های جدیدی را به متصرفات خود اضافه کنند و قوای خود را برای مقابله با نیروهای فرانسوی به جبهه های دیگر بفرستند.از جمله مناطقی که از ایران جدا شد عبارت اند از: قره باغ،گنجه، خانات موشکی، شیروان، قبه، دربند، باکو، هرجا از ولایات طالش را که بالفعل در تصرف روسیه بود، و تمامی داغستان و گرجستان....

عهدنامه گلستان، پایان جنگ اول، آغاز جنگ دوم

پس از گذشت دویست سال از عهدنامه گلستان که پس از جنگی طولانی بین دو کشور روسیه و ایران بسته شد و در نهایت باعث از دست رفتن مناطقی از ایران شد به بهانه مرور تاریخ می توان به چند نکته کلیدی این رخداد پرداخت. نکته اول اینکه این عهدنامه اولین موافقت نامه ای بود که دولت ایران با یک دولت غربی و از نقطه ضعف به امضا می رساند. این عهدنامه شامل تایید شاه ایران بر ضمیمه شدن مناطقی از قفقاز (گرجستان، قره‌باغ، گنجه، داغستان، شیروان، شکی، قبه، دربند، بادکوبه (باکو) و بخشی از تالش) به خاک روسیه بود. اگر چه ایران در دوران جدید با دولت های غربی موافقت نامه هایی امضا کرده بود اما این اولین بار بود که چنین عهدنامه هایی را پس از چند شکست نظامی سنگین به امضا می رساند. نکته دوم اینکه زمانیکه در سال ۱۸۰۳ یورش ارتش روسیه به گنجه و سپس در تابستان آن سال به ایروان آغاز شد هیئت حاکمه ایران با تمام قوا واکنش نشان داد. مصاف ایران با روسیه کمبودهای نظامی و فناوری این کشور را آشکار و فتحعلیشاه را مجاب کرد تا فرمان اصلاحات و تاسیس نظام جدید را صادر کند و نایب السلطنه عباس میرزا و دارالسلطنه تبریز را رهبر خط مقدم جبهه نبرد اعلام کند. "مصاف ایران با روسیه کمبودهای نظامی و فناوری ایران را آشکار ساخت و فتحعلیشاه را مجاب کرد تا فرمان اصلاحات و تاسیس نظام جدید را صادر کند و نایب السلطنه عباس میرزا و دارالسلطنه تبریز را به رهبری خط مقدم جبهه نبرد بگمارد." اما مرحله اول جنگ ایران و روس که به معاهده گلستان منجر شد در عمل طولانی، پرهزینه و بی پایان به نظر می رسید. اقتصاد و امکانات ایران در آن سال ها(۱۸۰۴/۱۸۱۳) عملا امکان ادامه یک جنگ فرسایشی و پرهزینه را نداشت. نکته سوم اینکه شکست سپاه ایران در دو نبرد اصلاندوز(۱۸۱۲ اکتبر) و لنکران( ژانویه ۱۸۱۳) دو تاثیر متفاوت در دارالخلافه تهران و دارالسلطنه تبریز داشت. در تبریز عباس میرزا و مشاورانش از جمله میرزا عیسی فراهانی(قائم مقام بزرگ) این شکست را تاکتیکی ارزیابی کرده و معتقد بودند قادر خواهند بود در مدت کوتاهی آماده نبرد مجدد شوند. در تهران اما فتحعلیشاه و مشاورانش از جمله صدراعظم، میرزا شفیع مازندرانی بر این عقیده بودن که مخارج این جنگ کمر شکن است و و نتایج مثبت آن کم. دو عامل دیگر شاه را مجاب ساخت که جنگ را خاتمه دهد و عهدنامه گلستان را بپذیرد. اول آغاز شورش های منطقه ای بخصوص در خراسان بود که نیاز به واکنش سریع داشت و دوم حضو گوز اوزلی سفیر بریتانیا در تهران پس از عقد یک معاهده دوستی و همکاری با دربار ایران بود که فشار او بر فتحعلیشاه برای قبول کردن آتش بس. سفیر بریتانیا نگران جنگ روسیه با ناپلئون بناپارت بود که همزمان با جنگ ایران در جریان بود. او می خواسنت روسیه تمام توان خود را معطوف به آن جنگ کند. "هیچ یک از طرفین امضا کننده گلستان از نتیجه کار راضی نبودند. گور اوزلی، سفیر بریتانیا در نوشتن عهدنامه گلستان نقش مهمی داشت. عهدنامه طوری نوشته شده بود تا هر دوسوی جنگ بتوانند آن را امضا کنند ولی هیچ یک راضی نباشند." اوزلی به فتحعلیشاه قول داد که در صورت قبول قرارداد گلستان وی و دولت بریتانیا برای باز پس گیری بخشی از مناطق تحت اشغال روسیه با تزار وارد مذاکره خواهند شد. قابل ذکر است که مداخله بریتانیا راه به جایی نبرد و روسیه هیچ زمینی را به ایران پس نداد که این یکی از دلایل جنگ دوم ایران و روس بود. نکته آخر اینکه هیچ یک از طرفین امضا کننده گلستان از نتیجه کار راضی نبودند. گور اوزلی سفیر بریتانیا در نوشتن عهدنامه گلستان نقش مهمی داشت. عهدنامه طوری نوشته شده بود تا هر دوسوی جنگ بتوانند آن را امضا کنند ولی هیچ یک راضی نباشند. برای روسیه این واقعیت که ایروان، نخجوان، بخش هایی از جنوب قرا باغ و تالش در اختیار ایران باقی ماند همچنان ناراحت کننده بود. از آن سوی نیز با بی نتیجه ماندن فعالیت های دیپلماتیک برای بازپس گیری مناطق اشغال شده و اینکه ایران در جنگ اول دو کشور دچار شکست قطعی نشده بود این تفکر را دامن زد که شاید بتوان مناطق از دست رفته یا حداقل بخشی از آن را پس گرفت. از این منظر به نظر می‌آید هردوسوی جنگ به عهدنامه گلستان نه به عنوان کلام آخر در جنگ بلکه به عنوان آتش بس موقتی نگاه می کردند و همین پایه گذار جنگ دوم دو کشور و عهدنامه ترکمانچای شد.